Poznaj pustynię przez grę geograficzną

Ziemia jest większa i dziwniejsza, niż wydaje nam się ze szkolnej ławki. Dwadzieścia pustyń na jednej mapie i nagle zdajesz sobie sprawę, jak mało wiedziałeś o planecie, na której żyjesz. Na ekranie pojawia się nazwa, na przykład Сhihuahua. Myślisz, przypominasz sobie, gdzie znajduje się to miejsce i klikasz. Trafiłeś? Gra natychmiast otwiera się od drugiej strony: żywe zdjęcie, powierzchnia, klimat, rekordy. Pomyliłeś się, spróbuj jeszcze raz, nikt nie liczy. Zaledwie 20 pytań i każde o prawdziwej pustyni z prawdziwą geografią. Ale żeby grać, warto najpierw zrozumieć, co to jest pustynia naprawdę i jak powstała. To nie tylko gorący piasek i wielbłądy. Obszary, na których roczne opady nie przekraczają 250 mm, zalicza się do pustyń. Dlatego do tej kategorii należy zarówno Antarktyda, jak i Arktyka. Właśnie na tym opiera się ta gra: zaczyna się od miejsc dobrze znanych, takich jak Sahara, Gobi czy Atakama, a z czasem prowadzi do regionów, o których większość ludzi nigdy wcześniej nie słyszała.

Po każdej poprawnej odpowiedzi gra nie tylko zalicza punkt, ona opowiada. Odgadłeś Namib? Dowiadujesz się, że to najstarsza pustynia na świecie, ma ponad 55 milionów lat i kryje rośliny pamiętające czasy dinozaurów, rozciągające się także przez różne państwa Afryki . Znalazłeś Atacamę? Zobaczysz, dlaczego NASA testuje tam łaziki marsjańskie, a niektóre jej rejony nie widziały deszczu od setek lat. Wskazałeś Rub al Chali? Odkryjesz piaszczyste morze o powierzchni ponad 650 000 km², większe niż Francja, gdzie widok z punktu obserwacyjnego na wzgórzu pokazuje skalę tego miejsca. Wszystkie 20 pustyń to osobne historie, a najlepsze w tej grze jest to, że każda kolejna zaskakuje bardziej niż poprzednia.

Dla kogo jest ta gra?

Dla wszystkich, którzy choć raz patrzyli na mapa świata i zastanawiali się, jak to naprawdę tam wygląda? Za równymi, kolorowymi plamami kryją się miejsca, które trudno sobie wyobrazić: piaszczyste morza wielkości państw, lodowe równiny bez ani jednej kropli deszczu, doliny, w których od tysięcy lat nie było żywej duszy. Gra spodoba się zarówno uczniowi przygotowującemu się do sprawdzianu, jak i dorosłemu przekonanemu, że zna geografię, aż do pierwszego pytania o Karę albo pustynia Gobi.

Podróżnikom gra otworzy kierunki, o których blogi turystyczne rzadko wspominają: jordańskie Wadi Rum z krajobrazem jak z innej planety, pustynię Nubian Desert z surowymi, niemal nietkniętymi krajobrazami, chilijską Atakamę z najczystszym nocnym niebem na Ziemi, rozciągające się między zwrotnikami. Miłośnikom historii pokaże, że pustynia w Azji nie była jedynie pustką, lecz miejscem spotkań i przenikania się różnych cywilizacji. Przez Takla Makan przebiegał niegdyś Jedwabny Szlak, łącząc Wschód z Zachodem. Na pustyni Mojave zachowały się ślady dawnych zmian klimatu i życia, które dziś trudno sobie wyobrazić. Na Negewie natomiast przetrwały miasta ludu, który nauczył się pozyskiwać wodę z powietrza.

Ale najlepiej zobaczyć to wszystko w liczbach. Oto, jaką powierzchnię zajmują pustynie na naszej planecie - i właśnie na tym widać ich prawdziwą skalę:

Liczby mówią same za siebie: pustynie zajmują prawie jedną trzecią powierzchni lądów naszej planety, a większość ludzi nawet nie zdaje sobie sprawy, że połowa z nich jest lodowa. Kiedy ktoś mówi „pustynia", od razu widzimy piasek i upał, tymczasem pustynia lodowa Antarktydy jest większa niż cała Sahara i zdecydowanie bardziej ekstremalna. Co więcej, to właśnie Antarktyda nosi tytuł największej pustyni na świecie, choć nie znajdziesz tam ani ziarna piasku. I właśnie w tym tkwi największa niespodzianka tej gry - zmienia ona nasze wyobrażenie o tym, czym naprawdę jest pustynia.

Polska pustynia tam gdzie nikt się nie spodziewa

Kilkadziesiąt kilometrów od Krakowa, za zwykłą stacją kolejową i sosnowym lasem, zaczyna się coś, czego nikt się tu nie spodziewa. Czy wiedzieliście? Biały piasek sięgający horyzontu, niemal zupełny brak roślinności, gorące powietrze drżące od upału i cisza, która nie pasuje do środkowej Europy. Ile jest pustyń w Polsce - to pytanie, które zaskakuje większość ludzi, bo odpowiedź brzmi: więcej niż jedna. Największa z nich to Pustynia Błędowska, rozciągająca się na 32 km² w województwie śląskim - jednym z ostatnich miejsc, gdzie można spodziewać się takiego krajobrazu. Podczas II wojny światowej Niemcy trenowali tu oddziały Afrikakorps przed kampanią w Afryce Północnej, bo teren był na tyle przekonujący, że trudno było znaleźć lepsze miejsce do ćwiczeń bez wychodzenia z kontynentu. Dziś przyjeżdżają tu turyści i rowerzyści — Pustynia Błędowska trasa rowerowa to jeden z ciekawszych szlaków w regionie, prowadzący przez krajobraz, który trudno pomylić z czymkolwiek innym.

Jest jednak coś, co czyni tę historię jeszcze bardziej niezwykłą. Błędowska przez dekady niemal przestała istnieć, w czasach PRL okoliczne zakłady przemysłowe nawadniały teren, piasek porósł trawami i drzewami, a krajobraz zmienił się nie do poznania. Dopiero w ostatnich latach zaczęto ją świadomie przywracać. Ale to nie jedyne takie miejsce, znacznie mniej znana Pustynia Siedlecka na Mazowszu to kolejny dowód na to, że różne wojewodztwa Polska kryją nieoczekiwane zakątki, o których nie piszą przewodniki, więc sprawdź swoją wiedzę w grze i zobacz ile z nich potrafisz rozpoznać.

Co to pustynia i jak naprawdę wygląda życie w jej wnętrzu

W ciągu dnia ten krajobraz może sprawiać wrażenie całkowicie martwego. Nic się nie porusza, cisza jest niemal absolutna, a powietrze drży od upału. To jednak tylko złudzenie. Gdy słońce zachodzi, wszystko nagle się zmienia, pojawiają się jaszczurki, z nor wychodzą lisy, a między kamieniami zaczynają przemieszczać się skorpiony. Wtedy łatwiej zrozumieć, jakie zwierzęta żyją na pustyni i jak doskonale przystosowały się do życia w takich warunkach. Pustynia nie jest pusta - ona działa według własnych zasad.

Rośliny pustynne to prawdziwe cuda natury. Niektóre z nich, jak choćby róża pustyni sadzonka, potrafią przetrwać długie okresy bez wody i magazynować ją w swoich tkankach. Welwiczja w Namibie żyje ponad 2000 lat i przez cały ten czas rozwija tylko dwa liście. Kaktusy gromadzą ogromne ilości wilgoci, a szaksaul zapuszcza korzenie głęboko pod ziemię, szukając jej śladów. To organizmy niezwykle wyspecjalizowane, dopracowane przez miliony lat ewolucji.

Klimat pustyń to zupełnie osobny świat, pełen skrajności. Temperatury mogą gwałtownie się zmieniać, a niektóre obszary znajdują się setki metrów nad poziomem morza, co dodatkowo wpływa na warunki życia. Wiele osób zastanawia się, czy na pustyni pada deszcz, odpowiedź brzmi: bardzo rzadko, ale gdy już się pojawi, potrafi całkowicie odmienić krajobraz. Na Atakamie deszcz prawie nie występuje, a mimo to pojawiają się tam rośliny. Na Saharze burze piaskowe przenoszą pył przez oceany.

Te niezwykłe, surowe krajobrazy od wieków pobudzają wyobraźnię ludzi — zarówno podróżników, jak i pisarzy. Wystarczy przypomnieć sobie powieść w pustyni iw puszczy, by zobaczyć, jak bardzo ten krajobraz może inspirować. I choć wydaje się on surowy, to przede wszystki kryje w sobie życie — ukryte, wytrwałe i zadziwiająco różnorodne.

Jak pustynie zmieniały cywilizacje i wyobraźnię ludzi

Wydawałoby się, co może przyciągać ludzi do miejsca, gdzie nie ma wody, cienia i prawie nie ma życia? A jednak to właśnie w tym tkwi największy paradoks — najsurowsze zakątki planety od zawsze były jednymi z najważniejszych dla ludzkiej cywilizacji. Przez tysiące lat nie stanowiły przeszkody, lecz drogę: Wielki Jedwabny Szlak przebiegał przez Takla Makan, arabskie karawany przemierzały Rub al-Chali, a cywilizacja egipska wyrosła dosłownie na granicy Sahary, tam, gdzie rzeka spotyka się z piasek pustyni. Większość znanych pustyń leży między zwrotnikami, ale ich znaczenie wykracza daleko poza geografię. Pustynia kształtowała narody, religie i imperia. To właśnie tutaj, według trzech wielkich religii, człowiek po raz pierwszy usłyszał głos Boga. I właśnie przez te bezwodne przestrzenie wędrowali kupcy, zdobywcy i podróżnicy, którzy zmieniali mapę świata.

Ta magia nie zniknęła, lecz przeniosła się do literatury, kina i sztuki. Frank Herbert napisał „Dunę” jako hymn na cześć pustynnej planety, gdzie każda kropla wody jest cenniejsza niż złoto i powieść ta stała się jednym z najbardziej wpływowych tekstów XX wieku. Antoine de Saint-Exupéry umieścił swojego Małego Księcia właśnie na pustyni - nieprzypadkowo: to tam, gdzie nie ma nic zbędnego, pojawia się to, co najważniejsze. Motyw pustyni pojawia się także w innych dziełach, takich jak „Kwiat Pustyni”, który pokazuje jej bardziej ludzkie i społeczne oblicze. T. E. Lawrence stał się legendą dzięki pustyni arabskiej, a jego historia do dziś inspiruje twórców. Film Dune w reżyserii Denis Villeneuve był częściowo kręcony w Wadi Rum, miejscu, które na ekranie wygląda jak inna planeta, choć można tam dojechać zwykłym autobusem z Ammanu. W takich obrazach ogromną rolę odgrywa także pogoda pustynia, gdzie wiatr potrafi zmienić krajobraz w ciągu kilku chwil. „Angielski pacjent”, „Lawrence z Arabii”, „Marsjanin” — pustynia w kinie zawsze oznacza jedno: człowieka na granicy, który sam decyduje o swoim losie.

Najbardziej zaskakujące jest jednak to, jak wiele faktów na ten temat wciąż pozostaje mało znanych. Oto kilka z nich:

• Sahara nie zawsze była pustynią. Około 10 000 lat temu istniały tu rzeki, jeziora i sawanny z żyrafami oraz krokodylami.

• Piasek zajmuje tylko około jedną czwartą jej powierzchni - reszta to skały i kamienie.

• Na Atacama Desert po rzadkich opadach pustynia pokrywa się kwiatami, tworząc niezwykłe widowisko.

• Wydmy potrafią wydawać dźwięki, które podróżnicy od wieków opisywali jako coś mistycznego.

• NASA testuje sprzęt kosmiczny w Atakamie, bo jej warunki przypominają Marsa.

• Takie obszary występują nie tylko w Afryce czy Azji - przykładem może być także irańska Dasht-e Kavir.

Pustynie zajmują jedną trzecią powierzchni lądów naszej planety — a większość z nas wie o nich tylko tyle, że są gorące i pełne piasku. Tymczasem kryje się za tym cały świat. Nawet pytanie czy Antarktyda to pustynia potrafi zaskoczyć, bo odpowiedź brzmi: tak, choć lodowa. To przestrzenie, które od wieków inspirują ludzi, od odkrywców po twórców quizów, takich jak Afryka quiz czy testy sprawdzające znajomość państwa Europy .

Każde pytanie w tej grze to kolejny krok w nieznany świat. Z każdą poprawną odpowiedzią odkrywasz nowe miejsce wraz z jego historią, charakterem i zaskakującymi faktami. Zaczynasz od tych bardziej rozpoznawalnych, jak Tabernas czy Wielka Pustynia Indyjska, a potem trafiasz na obszary, o których wcześniej nawet nie słyszałeś i właśnie one robią największe wrażenie. Spróbuj, a szybko przekonasz się, jak trudno przerwać po pierwszej rundzie.